بهسود به خطر زنده بدل می شود
خبرها از شهرک هزاره نشین بهسود در غرب کابل حاکی اند که صف آرایی جنگی، میان روستا نشینان و دسته های کوچی ها روز تا روز جدی تر می شود. انبار تسلیحات و تأسیسات جنگی درین ناحیه هرچند درخاموشی صورت می گیرد؛ اما پژواک مرگبار آن به زودی ممکن است سراسر افغانستان را درهم بپیچاند.

 ‏٠٠٠و فردا گل افیون نچینیم
ثریا بهاء:-...با شگفتی دریافتم که جناب داکتربا همه القاب پر طمطراق، چگونه نوشته مرا بنام خود و از آن خود کرده است ؟ ...تروریسم درمتن سیستم حاکم ما، تروریسم درمناسبات اقتصادی و ساختار اجتماعی قبایل‎ ‎بدوی دو طرف سرحد ‏و تروریسم  درمدارس اسلامی پاکستان نهادینه شده است...امریکا و انگلیس بعوض اندیشیدن به سرنوشت ملت گرسنه ‏و پا برهنه ما به حفظ حکومت های غیر ملی،  قبیلوی و دست نشانده خود می پردازند٠

 نگرشی بر ماهيت ملت
سيد محمد فقيري:-مقوله ملت و ماهيت آن در فرهنگ ها و ايدئولوژي هاي گوناگون به گونه هاي مختلف تعريف مي شوند. از اين رو اين مقوله با مفاهيم متعدد انشعاب يافته است. مسأله اشتراكات خود در تعريف ملت و مقدم دانستن يك سلسله اجزاء اشكالاتي را پديد مي آورد. بدون شك ايجاد و هماهنگي، با رابطه ها تحقق مي يابند و رابطه ها نيز بيشتر بر مبناي زبان و ادبيات استوار اند از اين رو تقدم زبان بر ديگر پديده ها ارجحيت دارد. در اين مبحث تحليل مان بالاي ملت و اجزاء آن را در چند فرهنگ و ايدئولوژي همگام با نگرش از بينش هاي متعدد دولت هاي گذشته و امروز را مي كاويم.

 ديو هفت سر: نگرشي بر موانع توسعه‌ي سياسي در افغانستان-۳-
عبدالحفیظ منصور:...چرا شب افغانستان به پايان نمي رسد و درد شان درمان نمي يابد؟  اين ماييم كه به خوبي نه تپيده ايم و در اين وادي گام نبرداشته ايم...بحران دوامدار و پسماندگي افغانستان ريشه در فكر و انديشه‌ي ما دارد، نه در تصاميم و كاركرد ديگران... آيين نجات بخش اسلام در اثر فهم و برداشت هاي نادرست ما از تعاليم والاي آن به دامي همانند گرديده، كه پاي ما در آن گير افتاده است. شگفت اين كه در فقه سياسي براي ما به ارث مانده، بيشتر توجه به ويژگي ها و مواصفات زعيم مسلمان است، نه نظام اسلامي...

 ديو هفت سر: نگرشي بر موانع توسعه‌ي سياسي در افغانستان-2-
عبدالحفیظ منصور:...سكوت شخصيت هاي پشتون تبار -‏چه جهادي و چه غير جهادي- در مورد کتاب(سقاوی دوم) به ارزش واهميت آن افزوده است، زيرا احتمالاً مورد تاييد همه‌ي آنها ميباشد.‏..قومگرايي ريشه در ريش ودستار طالبان ندارد، كساني همچون احدي، روستار تره‌كي و زلمي ‏خليلزاد فلسفه‌ي قومگرايي بر طالبان و امثال آن ها مي بافند...علم گل خان كوچي ساير اقوام اين سرزمين را آواره ‏هايي بيش نمي داند...اما ايجاد دولت ملي در افغانستان؛ دولتي كه مبتني بر ‏ارزش هاي دموكراسي و آزادي باشد، نمي تواند بدون تعريف و برداشتي نو از ملت افغانستان واقعيت يابد.

 ديو هفت سر: نگرشي بر موانع توسعه‌ي سياسي در افغانستان
عبدالحفیظ منصور:...در اين بحث منظور از توسعه‌ي سياسي، حكومت ملي و كارآ است...تاسيس دولت برپايه‌ي قوم، مانع كلاني در رابطه به ايجاد كشور- ملت در افغانستان بوده...اینکه مردم افغانستان به دو گروه قوم حكومت گر ‏و اقوام محكوم تقسيم بندي شدند.‏.. پروفيسور نظيف الله شهراني استاد دانشگاه انديانا تنوع قومي با نظام متمركز را عامل اساسي دوام بحران و ‏پسماندگي دانست...نظام رياستي تكرار ‏تجربه‌ي ناكام پيشين است...اما در كنار تنوع قومي و ‏نظام متمركز، از شناسايي موانع ديگري در اين مورد دريغ نورزيم.‏

 هفت و هشت ثور؛ دو پیامد بی پیام؟
هرچند احزاب و گروه های چپی و اسلامی دست اندرکار حوادث هفت و هشت ثور، محصول دوران جنگ سرد هستند، وابستگی و ایدئولوژی زدگی از مشخصات مشترک شان است، اما تجربه هفت ساله تکنوکرات ها در افغانستان نیز نتوانسته است بر عنصر وابستگی غلبه کند

 منهم کوچی ام ! -2-
احمد بهار چوپان «کوچی»:...کوچیان قشری برتر از شهروند و یا اتباع اند! ...شهروند که نیستند، چون باشندۀ دایمی هیچ شهر و دیاری نیستند. اتباع هم نیستند زیرا تا امروز از فرمانی مطابق قانون متابعت نکرده اند.مطلب آقای گل عالم: وقتی کسی شهروند نیست؛ و در عین حال تابع هیچ قانونی هم نیست؛ بناَ بالاتر از هر دو قرار دارد و آن کسی جز "خاوند" نیست !  " خاوند " در خاک خودش از قانونی که از طرف " مهاجرین " ساخته شود ، تابعیت نمی کند ! خوب پس شما دولت در درون دولت برای کوچی ها ایجاد میکنید؟

 وحدت ملی!
نادیا فضل:...زمینت از من ‏خانه ات ‏از فرزندم ‏ باغ و چمن و رود و دریات از ما ‏ تو نگو ‏ که مالکی ‏ نگو که از توست ‏ نگو که میراث پدرت و یادگار عزیزی برای توست ‏ وحدت ملی ‏ ‏             وحدت ملی ‏ ‏                            وحدت ملی ‏

 وحدت ملی و دشمنان آن-3-
خواجه بشیر احمد انصاری:...تا آمدن استعمار به کشور های ما و سپس ظهور هتلر و تفکر نازی، مردم ما به این اندیشه نبودند که چه کسی به کدام زبان حرف می زند ...اشعار بزرگان ادبیات پشتو گاهی به مراتب نزدیکتر به فارسی معیاری ما است تا اشعاری که سعدی و حافظ به زبان گویشی فارس سروده اند...هنگامی که خوشحال و عبدالرحمان واژه های «نگار» و «فرهنگ» را در قالب شعر پشتو به کار می بردند خوب می دانستندکه این واژه ها باری بسیار سنگین دارند. تعویض «نگارستان ملی» به «گالری ملی» هیچ عاقل با وجدانی را نمی تواند قناعت دهد

 وحدت ملی و دشمنان آن -2-
خواجه بشیر احمد انصاری:...چه کسی می تواند بگوید که واژۀ آرامگاه درست است ولی دانشگاه درست نیست؟ آیا پس از این نوبت تغییر نام مرکز ولایت هلمند که آن را «لشکرگاه» گویند خواهد رسید؟...آیا می دانید که امریکا تا هنوز نه زبان ملی دارد و نه هم زبان رسمی. اینکه کشوری به این بزرگی و با وجود آنکه زبان مادری 82% مردم آن انگلیسی است، زبان ملی و رسمی ندارد...

 وحدت ملی و دشمنان آن -1-
خواجه بشیر احمد انصاری: ...تهاجمی که امروز ما با آن روبرو هستیم ژرفترین لایه های هویت جمعی ،  هستۀ ذات و ‏قلب فرهنگ ما را نشانه گرفته است... آن کسانی که امروز به بهانۀ ترویج و اشاعۀ یکی از زبانهای رسمی ‏کشور «پشتو» بر بالهای زبان دیگر آن «فارسی» قید می گذارند مربوط به هیچ قوم و ‏قبیله ای نبوده بلکه مشتی جاسوس و گماشته شده اند....امروز هم آیا تصور می کنید که آقای کرزی دلش به حال کدام قوم و قبیله و سمت وزبان ‏خاصی می سوزد؟ من فکر نمی کنم. امروز همه می دانند که چه کسی و کدام ‏سیاستهایی ساکنان جنوب کشور ما را در زندان مثلث جهنمی «ترور» و «تعصب» و ‏‏«تریاک» گرفتار ساخته است.

 فارسی و دری یک زبان اند:اصول و ضرورت واژه سازي در زبان ها
پروفيسور مجاور احمد زیار:"درطي سه صد سال" تحقيقات" خاورشناسي، زبان شناسان اين را دريافته اند و حدود و ثغور آن را تعيين کرده اند که لهجه هيچ وقت زبان شده نمي تواند." ... تنها چند نويسنده يي بودند و مي خواستند درقانون اساسي 1343  تنها يک کلمه دري را ماندند در حالیکه لااقل کلمه فارسي همراهش بايد مي بود وباید فارسی دری میگفتند ... این غلط مشهورازآن وقت به اين طرف 30-40 سال ادامه پيداکرده است؛ وگرنه همان يک زبان فارسي است

 چرا زبانی را می آموزیم؟
سخن بر سر صد یا هزار واژه نیست تا بتوان با مسامحه از کنار مسأله رد شد. نیاز به واژه سازی یک نیاز روزمره است. در آغاز فقط چند واژه نظامی بود که فارسی در افغانستان تحمل کرد ودر دوره ی حاکمیت آقای کرزی پای اصطلاحات زیادی  به ساحه ی پزشکی نیز کشیده شد مانند رنزورپوه و رنزور مل ... همان گونه که قضاوتپوه و سارنپوه و غیره در عرصه ی قضاوت و دادستانی. این واژه ها به خاطر حفظ «وحدت ملی»، الفبای پشتو را هم با خود به زبان فارسی آورده اند. و این دیگر دگرگون کردن استخوانبندی زبان فارسی است نه وارد کردن چند واژه و به همین دلیل پذیرفتن آنان به معنای بریدن با گذشته ی زبان فارسی است.

 نگاهی از زاویۀ دیگر
‏احمد بهار چوپان:... شمایی که در سایۀ همای آهنین بال امریکایی، به زمامداری رسیدید و با غرور خودتانرا دمکرات و ناجی کشور ‏میخوانید، بدانید که ما نیز خواستار حکومت قانون و دولت عدالت گستریم، اما اجازه نمیدهیم با این بهانه ها به ‏حریم افتخارات تاریخی و فرهنگی مان تجاوز کنید... ‏موج گستردۀ اعتراض، مقاومت و ایستادگی در برابر فرمان آقای خرم، به دور از ‏انتظار طراحان این برنامه هدفمندانه بود....آنانی که به مقاومت مردم ماروی خوش نشان ندادند به ریشه ها و علل اصلی ی که ‏موج اعتراضات را برانگیخت بی توجه ماندند یا عامدانه از کنار آن گذشتند. ‏

 توهم �اصطلاحات ملي�
یاسین رسولی- چرا همه واژه‌هايي كه "ملي" مي نامند از يك زبان است؟...آن‌چه "تهاجم خزنده" مي‌نامند واقعيت ندارد... واژه‌ها و مفاهيم نيز از جايي كه ساخته مي‌شود به جايي كه نياز است وارد مي‌شود و هيچ خرد سليمي اين را بد نمي‌داند و توطئه نمي انگارد...رشد و دگرگوني زباني كليد تغيير ذهن، فكر و انديشه، باورها و در نهايت رفتار ماست و من از اين زاويه، تحول زباني را مقدمه تحول فكري و اجتماعي براي برون آيي از عصر پيشامدرن مي دانم. هم دري و هم پشتو بايد متحول شود.

 استادواصف باختری:قانون غیر واقعی قربانی قهر تاریخ می گردد
افغانستان سرزمین واحد و تجزیه ناپذیر ماست... اگر فارسی و دری دو زبان است، شعر غنی کشمیری که در کشمیر زیسته، به زبان فارسی است یا دری؟ شعر بیدل ‏دهلوی یا اقبال لاهوری به کدام زبان است؟...مرحوم استاد محمد ‏صدیق روهی از دانشمندان دست اول زبان پشتو فرمودند که کلمهء فرهنگ در شعر شاعر و شخصیت بزرگ ادبی و فرهنگی زبان پشتو ، خوشحال ‏خان ختک نیز بکار رفته است.

 آيا ناصرخسرو بلخي هم مجازات نقدي خواهد شد؟
استاد لطیف ناظمی:...ناصرخسرو بلخی درآثارخود از واژه هاي که امروز به خاطراستفادۀ آن يک فارسي زبان مجازات مي گردد، استفاده کرده است .ناصرخسروبلخي مشخصاً  کلمۀ دانشجورا درآثارش بکاربرده است. استفاده ازواژه هاي چون دانشگاه ، دانشکده ويا دانش آموز نه تنها جرم نبوده بلکه چون زاده وپروردۀ زبان فارسي دري درقلمرو که امروز به نام افغانستان ياد مي گردد، مي باشد ؛ کاربس نيکو نيز است....آقاي مجاوراحمد زيار وعبدالحي حبيبي درآثارخود ازيکي بودن زبان فارسي دري ، دري وفارسي ياد کرده اند

 اکرم عثمان، رهنوردزریاب و رسول رهین از فاجعهء وزیرفرهنگ می گویند
... اين گونه سياست ها تکان دهنده است ، براي اهل قلم براي اهل زبان تکان دهنده است...تعجب من در اينجاست که چرا آقاي کرزي با عدم توجه به فرهنگ، چنين آدم هاي را بر رآس مياورند... آقاي وزير بايد بدانند که فارسي از دري هيچگونه فرقي ندارد ، و صدها نمونه ي زنده مادر ديوان حافظ ، درتاريخ بيهقي ، در مثنوي مولانا داريم که بطلان نظر آقاي وزير را ثابت ميکند...

 کاری که پهلوان سخن نکرد
محمداسحاق فایز: اگر تو حق داري واژه پوهنه و يا پوه پشتو را با پسوند" تون" بياميزي و از آن واژه پوهنتون بسازي که چهل سال عمر ندارد،  نياکان من در زبان شيرين شان صدها سال پيش از اين، اين کار را کرده اند... مگر جناب وزير واژه هايي چون آرگاه و بارگاه چيزي معادل "دم و دستگاه" ، آرامگاه، پرورشگاه، تفريحگاه، تهيگاه، خاليگاه و.... را نشنيده اند؟ دانشکده هم چيزي نيست جز همان دانش+کده که کده معناي جاي و خانه را مي رساند. باز هم از همين بيدل نمونه ميدهم: درين ادبکده جز ســـر به هيچ جا مگذار... دل چه دارد که در اين غمکده کم مي آيي؟

 ما را فضیلتی است که ما راست پارسی
احمد بهار چوپان:... وقتی جشن کتاب سوزان اسلاف مغول بنیاد پارسی برنکند، گاهیکه دشمنی ‏عرب موفق به نابودی این زبان نگشت و مکر استعمار بنای استوار پارسی را سست نکرد، درعصر حاضر که انقلاب آگاهی و رسانه هاست؛ نمیشود با جریمه ‏کردن یکی و برطرف کردن دیگری به جرم صحبت با زبان مادریش پارسی را در قلمرو زادگاه مولانا جلال الدین، و رابعه بلخی نفله کرد...وحدتی که کلمات قادر به تباه کردنش باشد، دروغی و ‏مصلحتی بیش نیست و در سایۀ دروغ و مصلحت نه ملتی ساخته میشود، نه هم وحدتی ایجاد. ‏

 مجازات برای بکارگیری واژه های فارسی
مقامات وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان یک خبرنگار و دو مدیر مسئول خبر را به علت "استفاده از واژه های فارسی" در بلخ و کابل مجازات کرده اند...این حکم نشان می دهد که وزیر فرهنگ تحمل ندارد افغانها زبان مادری خود را بکار ببرند و صدای ما را می خواهد در گلو خفه کند...خبرنگار برکنار شده تلویزیون افغانستان افزود: "مجازات به جرم استفاده از زبان مادری ام، مضحک و خنده آور است."

 چه باید کرد؟ افغانستان به کجا می رود؟ -8-
محمد اسحاق فایز:... قانون اساسی افغانستان باید باز نگری شود و در آن تعدیلاتی بوجود آید... یکی از ریشه های بحران کنونی (مسأله ملی) می باشد...اما ستم ملی و افغان ملت، هردو در تحقق راهکار های شان پیرامون مسأله ملی ناکام بوده اند،  زیرا هردو بینش،  ریشه به میان باورهای شوونیستی و ناسیونالیستی مدهشی میبرند که دراولی کمتر و دردومی ابعادی گسترده تر دارد... افغانستان دستخوش خشونت و تبعیضاتی شده است که از نظر بسیاری ها،  درحال اوج گیری می باشد.حلقاتی در اداره دولت کنونی ما می کوشند با قومیت گرایی و برتری طلبی های خود مار ا تا سرحد رفتن به یک مخاصمت دوامدار دیگر بکشاند.

 تایمز:ملاعبدالسلام ولسوال موسی؛ قلعه قاتل هزاره ها وازبک هادرمزارشریف
نشریهء معتبر انگلیسی تایمز در شمارهء جمعه 11 جنوری 2008 خود جزئیات تقرر ملا عبدالسلام بحیث ولسوال موسی قلعه را افشاء کرده و سرنوشت آیندهء قوای انگلیسی در هلمند را وابسته به عملکرد های این  جنگسالار مرموز و قومندان سابق طالبان دانسته است.

 فارسی زدایی به بهانه هویت ملی
هر چند در روزگار ما چه زبان فارسی و چه هر زبان دیگر در موقعیتی قرار دارد که باید بسیاری  از واژه های نوپیدا و بیگانه در رابطه  با علم و تکنولوژی معاصر را با ناگزیری بپذیرد اما نفوذ و رهیابی واژه های پشتو در زبان فارسی و گسترش آن در فرآیند بیش ازپنج دهه نه بر اساس ناگزیری علمی-فرهنگی بلکه بر اساس فرامین تحمیلی سیاسی و نهادینه شدن مصنوعی به اسم اصطلاحات ملی بوده است

 اقوام و بحران "هویت ملی" در افغانستان
عباس دلجو:... تمکین به حقوق و مطالبات انسانی اقوام ، اذعان به تمرکز زدائی ساختار قدرت بوده که با نظام ریاستی و حاکمیت انحصاری برادر بزرگ!! منافات دارد... "....نظریه های سیاسی چه بسا وفاق اجتماعی را زیر سوال ببرند و یا مشروعیت نظام حاکم را به خطر بیاندازند"{4} که غرض از آن نه تحقیر قوم خاص بلکه تحکیم مناسبات انسانی در روابط اجتماعی است...

 نفاق ملی یا وحدت ملی؟
احمد شکیب حمیدی- اصولا "ملیت و قومیت" اجزای لاینفک یک ملت بوده و نسبت به ملت؛  "ملیت و قومیت" پایه های مستحکمتر دارد. ملت را میتوان از هم پاشاند همانطوریکه میتوان آنرا ساخت هم به زور هم به رضا. ملت اگر به زور ساخته شود بزودی از هم میپاشد بطور نمونه اتحاد شوروی هفتاد سال از هفده ملت و شاید نزدیک به دهها ملیت مختلف ملتی را به اسم شوروی ساخت اما امروز حتانامی از ملت شوراها در جهان نیست، همینطور است ملت یوگوسلاویا که از هم پاشید.

 چه کاری برای تقویت زبان پشتو و فارسی صورت گیرد؟
تصور نظامی و قبیله‬ای که همه چیز را به زور، توطیه و محدودیت و تبعیض می خواهد عملی سازد، دامن عده ی زیادی از نویسندگان، روزنامه‬نگاران و سیاستمداران را گرفته است... راهکار درست این است که زبان پشتو و دیگر زبان های افغانستان مانند ازبکی را با منطق تمدنی این حوزه عیار بسازیم...زمانی می توانیم زبان پشتو و فارسی و ازبکی را تقویت کنیم که نیاز مادی و معنوی به این زبان ها را گسترش دهیم. تنها این کافی نیست که بگویم تعدادی زیادی از مردم به زبان پشتو حرف می زنند، 

 جدا سا زي زبان ، جدا سازي اقوام
 دولت افغانستان که از وحدت ملي و دولت سازي وملت سازي با طمطراق تمام ياد مي کند واز آنها گاهي به مثابه نقاب و زماني به عنوان چماق بهره مي گيرد ، با نزديک شدن زمان انتخابات به شدت برطبل تعصبات قومي و گرايشهاي نژادي و لساني وقومي مي کوبد... نظام سلطنتي با استفاده از چنين شگردهاي توانسته بود مردم پشتون را براي ساليان دراز بفريبد و با راه اندازي چند کورس پشتو ويک رياست قبايل ، خودرا مدافع آنان نشان دهد . در حالي که سران حکومت ، خود نه پشتو مي فهميدند و نه با آن مي نوشتند.